Geocronoleg

Agwedd bwysig ar ymchwil palaeoamgylcheddol yw'r gallu i bennu'n fanwl gywir amseriad newid yn yr hinsawdd neu newid amgylcheddol mewn cofnod gwaddod, neu oedran arteffact neu nodwedd archaeolegol. Fel mater o drefn, bydd tîm CHERISH yn defnyddio dwy dechneg wahanol i ddarparu'r fframwaith dyddio ar gyfer dilyniannau gwaddodion ac ymchwiliadau archeolegol: dyddio radiocarbon a dyddio ymoleuedd. Trwy gyfuno'r dulliau hyn, gallwn ddyddio amrywiaeth ehangach o fathau a chyd-destunau o samplau. Lle y gellir defnyddio'r ddwy dechneg, mae yna gyfle gwerthfawr i draws-ddilysu amcangyfrifon o oedrannau.

Dyddio Radiocarbon

Mae dyddio radiocarbon yn seiliedig ar yr egwyddor bod pob organeb fyw yn amsugno carbon deuocsid yn ystod ei hoes, ac, wedi iddi farw, fod cyfran o'r carbon hwnnw, sy'n ymbelydrol (radiocarbon neu 14C), yn dadfeilio ar gyfradd gyson. Trwy fesur faint o 14C sy'n weddill mewn deunydd planhigion, cregyn neu esgyrn, gellir amcangyfrif pa mor hir yn ôl yr oedd yr organeb honno'n fyw. Yn gyffredinol, mae dyddio radiocarbon yn addas ar gyfer samplau sydd rhwng ychydig gannoedd o flynyddoedd oed a 50,000 blwydd oed, sy'n gweddu'n berffaith i'r cyfnod y mae Prosiect CHERISH yn ei ystyried. Mae datblygiadau o ran technegau dadansoddi yn golygu ei bod yn bosibl dyddio samplau bach iawn sy'n cynnwys cyn lleied â 2 mg o garbon, a dyma'r dull cronolegol mwyaf cyffredin ym maes astudiaethau palaeoamgylcheddol. Mae amrywiad o ran cynhyrchiad tymhorol 14C, amrywiant cyfran y 14C mewn systemau naturiol, organebau yn ailgylchu “hen garbon”, a halogi â deunydd iau neu hŷn i gyd yn ffynonellau gwallau posibl. Felly, mae'n well dyddio deunydd organig y gellir ei adnabod, er enghraifft golosg, pren a deunydd planhigion daearol, sy'n cynnig y dewis gorau ar gyfer dadansoddi'r 14C mewn gwaddodion.

Sampl o Alder wedi'i baratoi ar gyfer dyddio gan ddefnyddio Dadansoddiad radiocarbonSampl o Alder wedi'i baratoi ar gyfer dyddio gan ddefnyddio Dadansoddiad radiocarbon

Dyddio Ymoleuedd a Ysgogir yn Optegol (OSL)

Mae dyddio OSL yn manteisio ar argaeledd ymbelydredd naturiol (wraniwm, thoriwm a photasiwm) sydd wedi'i ddal yn adeiledd crisialog mwynau tebyg i gwarts a ffelsbar. Mae'r ymbelydredd yn cronni pan fo gronynnau'r mwyn wedi'u claddu yn y ddaear, ond caiff ei ryddhau yng ngolau'r haul. Mae samplau sy'n cael eu gwarchod rhag golau dydd yn cael eu symbylu yn y labordy gan olau ar donfedd benodol i ryddhau'r ymbelydredd sydd wedi'i storio, a hynny ar ffurf golau. Trwy fesur y disgleirdeb gellir amcangyfrif yr adeg pan welodd y gronynnau olau'r haul ddiwethaf cyn cael eu claddu. Mae Labordy Ymchwil Ymoleuedd Aberystwyth (ALRL) yn yr Adran Daearyddiaeth a Gwyddorau Daear ym Mhrifysgol Aberystwyth, yn arweinydd byd o ran datblygu a chymhwyso dulliau dyddio ymoleuedd ym maes ymchwil amgylcheddol ac archeolegol. Mae'r Athro Geoff Duller, cyd-gyfarwyddwr ALRL, ac aelod o dîm CHERISH, wedi dyfeisio canllawiau ar gyfer defnyddio technegau dyddio ymoleuedd ym maes archeoleg, sy'n rhoi cyflwyniad manylach i'r dechneg yma

Prosesu Samplau Luminescence yn golau cochProsesu Samplau Luminescence yn Golau Coch